Меню
16+

Сетевое издание «Голос Эренлара»

Если Вы заметили ошибку в тексте, выделите необходимый фрагмент и нажмите Ctrl Enter. Заранее благодарны!

Дагъвияр Владимир Ленинан патав

Дагъустан республикадин халкьарин уьмуьрда, тарихда мягькемдиз гьатнавай 1921-йисан 12-февраль рикlел аламукьдайди ва кетlенди я. Гьа и юкъуз Кремлда В.И. Ленина Дагъустандин делегация кьабулна. Адан жергедик Дагъустандин РКП(б)-дин бюродин председатель Д. Э. Коркмасов, Гуниб ва Авар округрин чрезвычайный комиссар М. – М. Хизроев, Азербайжанда Дагъустандин экономикадин месэлайрай председатель А. А. Тахо-Годи ва Дагъустандин ревкомдин чилер гьялунин отделдин заведующий М. Т. Ахундов квай.

Октябрдин социалистический инкъилаб гъалиб хьайидалай гуьгъуьниз Петроградда советрин гьукумтади гьалда вилик физвай уьлкведин шествие хьана. Россиядин империядин саки гегьенш вири пипlера гьукумдин органар (тешкилатар) арадал гъана – рабочийрин (фялейрин), лежберрин ва аскеррин Советрин депутатар. Абуру Граждан дяведин, къенепатан ва къецепатан интервенцийрин гьужумди кьатlнавай ислягь зегьмет кlвачел ахкьалдариз чалишмишвилер авуна. Дагъустанда кьиле фейи Граждан дяведи ва къецепатан душманрин къаришмишвилери Дагъустандин экономика, халкьдин яшайишдин шартlар кlаняй акъуднавай.

Турциядиз Дагъустан Урусатдин куьлгедикай хкудна, чпик кухтаз кlанзавай. Генерал Деникина Советрин гьукумдин аксина женг тухудай гегьенш майдан туькlуьрнавай. Советрин уьлкведин халкьари, кьиле В.И. Ленин авай коммунистрин партиядин Советрихъ ва жегьил Яру Армиядихъ галаз кьиле фейи къизгъин женгера къенепатан ва къецепатан душманриз рум гана. Ахпа уьлкведин къецепатан муракаб месэлаяр гьялдай вахт алукьна. Иник Кавказдиз, Туркестандиз талукь милли месэлаярни акатзавай. Милли месэла гьялунин рекьяй автономиядин эвелар, адан къурулуш важиблу тир.

Дагъустан Деникинан жаллатlрикай михьи хъувурла ва социалестический инкъилаб гъалиб хьуникди, Дагъларин уьлкведа самоуправление «автономия» тешкилунин гереквал арадал атана. И мураддалди 1920-йисан 13-ноябрдиз, Дагъустандин а чlавуз меркез тир Темир-Хан-Шурада Дагъустандин халкьарин Чрезвычайный съезддиз эвер гана. Советрин гьукуматдин партиядин ЦК-дин теклифдалди РСФСР-дин миллетрин крарай нарком И. В. Сталина Советрин Дагъустандин автономиядин гьакъиндай Декларация кьабулна. Ада къейднавай: «Алай вахтунда Россиядин правительстводи, душманрин винел гъалибвал къачунин нетижада, авай мумкинвилериз килигайла, Дагъустандин автономный республика хьуниз лайихлу я, адавай вичин къенепатан месэлаяр вичивай идара ийиз жеда ва ада Россиядин стха халкьарихъ галаз алакъаяр хуьда».

Съезддин иштиракчийриз Ленинан патай телеграмма кlелна. Съезддин делегатри, чпин нубатдай яз, еке гьевеслувилин кесердалди регьбердиз саламдин телеграмма ракъурна, ада рикlин сидкьидай Советрин гьукуматдиз ва партиядиз Дагъустандин халкьарин къайгъуда хьунай сагърай лагьана.

Сеъзддал рейсадвилелди агъадихъ галай резолюция кьалурна:

«Яру Дагъустандин халкьарин Съезддин кьакьан ихтибарвал рази авуналди, рикlерик дерин шадвилин гьевес кваз фялейрин ва лежберрин Россияди Дагъустандин халкьарин гьакъиндай кьабулай тарихдин актуниз еке ихтибарзава. Съездди арза гузва, азадвал паталди душманрихъ галаз иви экъичай несилдин рехъ давамарзавайбуру Советрин Россиядин халкьарихъ галаз саналди дуствилин, стхавилин алакъаяр мягькемарда, уьмуьрдин цlийи къурулуш яратмишунин карда ян тагана иштиракда. Яшамишрай чlехи Россиядин республикадин Советрин Союз! Яшамишрай Халкьдин Комиссарин Совет, адан вири регьберар, Юлдаш Ленин ва Сталин! Яшамишрай баркаллу Яру Армия! Яшамишрай Дагъустан Республикадин автономия!»

Къейдна кlанда, съезддал гьакlни Дагъустандин делегация Москвадиз Ленинан патав фидай месэладизни килига. Центрадин гьукумдин органрихъ галаз Дагъустандин автономиядин кlвалах виликди тухунин рекьяй талукь тир документарни къайдадиз гъана кlанзавай. Чи республикадин халкьарин уьмуьрда, тарихда мягькемдиз гьатнавай 1921-йисан 12-февраль рикlел аламукьдайди ва кетlенди я. Гьа и юкъуз Кремлда В.И. Ленина Дагъустандин делегация кьабулна. Адан жергедик Дагъустандин РКП(б)-дин бюродин председатель Д. Э. Коркмасов, Гуниб ва Авар округрин чрезвычайный комиссар М. – М. Хизроев, Азербайжанда Дагъустандин экономикадин месэлайрай председатель А. А. Тахо-Годи ва Дагъустандин ревкомдин чилер гьялунин отделдин заведующий М. Т. Ахундов квай.

Фикирдиз гъана кlанда, дагъларин делегация Москвадиз рекье твадайла, вирида иштиракна. Москвадин фялеяр паталди яр-емишралди таъмин поезд (вагон) чара авуна, Лениназ — халкьдин сеняткарри гьазурнавай нехишлу савкьатар къачуна. Яру партизанри делегациядин состав рекье твадайвал хьана. Поезд меркездиз VIII лагьай Вирироссиядин Советрин съезд кьиле фидайла, агакьна. Чи делегация шад гьалара аваз москвавийри кьабулна.

1920-йисан декабрдин йикъар, вири январь ва 1921-йисан февралдалди сифте пай Дагъустандин делегация паталди залан зегьметдин парцик кваз кьиле фена. Тешкилзавай гуьруьшра центральный гьукумдин жуьреба-жуьре дережайрин руководителрихъ галаз санал чи республикадиз талукь кар алай месэлайриз фикир гузвай.

ДАССР-дин Конституциядин текстдин винел тухвай кlвалах иллаки жафалуди тир. Эхирни жавабдарвал гьиссдай вахт алукьна Владимир Ильич Ленинахъ галаз гуьруьш.

«Ада чун Кремлдиз гьахьдай ракlарин хиве шадвилелди, адетдин къайдада, дуствилин гьалара кьабулна», — кхьизва Джалалутдин Коркмасова. Кабинетда авай гьалар сагьигь тир, анин иесиди чаз тавазивилелди салам гана, «дуствилин гуьруьшдин» суйдикай хабар гана. Алибек Тахо-Годиди къейдна, Ленин вичин машгьур портретриз ерли ухшар тушир, ам гуьзелдиз хкатlнавай чуру ва спелар квайди тир. Саламар кьурдалай гуьгъуьниз Ленина дагъвияр столдихъ ацукьарна ва вичини анихъ чка кьуна. Суьгьбет гатlунна. Конституциядин винел кlвалах тухвана куьтягьнавайдакай лагьана. Делегациядин членриз В. И. Ленин Дагъустандихъ галаз, адан экономикадихъ галаз, игьтияжрихъ ва авай месэлайрихъ галаз танишариз кlанзавай. Д. Каркмасова Ленинан вилик вегьена карта ачухайла, ада тажуб хьана лагьана: «Карта куьз я?.. Заз Дагъустан чизва, кьван». 45 декьикьада давам хьайи суьгьбетда, Владимир Ильич Дагъустанда авай гьаларихъ галаз таниш хьана. Регьберди вичин дикъетда уьмуьрдин вири терефар ва вакъиаяр кьунвай: контрреволюцидихъ галаз тухузвай женгер, экономикадин, медениятдин гьалар, халкьдин гъилин сеняткарвилин устадвал, цlийи уьмуьрдин къурулушдин бертер ва масабур. Инкъилабдин регьберди кесиб гьалда авай дагъви лежберрин, иллаки дишегьлийрин гьалдикай артухан итиж аваз хабарар кьуна. Ленина тади гьалда Дагъустандиз пулдин куьмк гун патал талукь чкайриз тагькимар (указание) гана. Рахунар эхирдал атайл, дагъустанвийри Ильичаз Унцукулдин устарди гьазурнавай чернильный прибор (адан къваларал шемер эцигнавай), чар атlудай чукlул, ручка, пресс-папье, портсигар багъишна. Абур вири кхьинардай столдал эцигна. Регьбер дагъвийрин савкьатрин устадвилел гьейран яз амукьна. Ада делегациядин членриз халкьдин сеняткарвилин устадвал хуьниз эвер гана. Багъишнавай экспонатар В. И. Ленинан теклифдалди музейдиз агакьарна. Дагъустандин делегациядихъ галаз чара хъижедайла, В. И. Ленина чи республикада авай гьаларикай вацранди-вацра вичиз хабарар гун тlалабна. Мадни инанмишвал гана, вич Кавказдиз фейила, Дагъустандизни къведа, лагьана. Дагъларин уьлкведин делегациядин членри Ленинавай, рикlел хуьдай савкьат яз, адан автограф алай портрет тlалабна. И тlалабунни ада кьилиз акъудна.

Ильича дагъустандин делегация кьабулайла, кхьей запись хвенва. Ам 1921-йисан 12-февралдинди я. Ада виридалайни важиблу 6 пункт къейднава. Дагъларин уьлкведиз талукь месэлаяр – ам фуалди ва техилдалди таъминарун, мануфактура арадал гъун, транспортдин, халкьдин алакъадин кlвалах кардик кутун. Эхиримжи пунктуни истемишзава: «Вири поезддин куьмекдалди агакьарун» Ленина майишатдин тешкилатриз хиве кьунвай затlар тади гьалда агакьарун къалурна.

В. И. Лениназ Кавказдиз атун, Дагъустанда хьун кьисмет хьанач. Икl ятlани, дагъустанвийри чlехи регьберди къалурай камаллу рехъ зегьметда гьакъисагъ агалкьунар аваз кьиле тухвана. Къенин юкъузни В. И. Ленинан идеяйрал, Октябрдин инкъилабдал кьар иличаз кlанзавайбур кими туш. Чна чи тарихдин алатай вахтар, чи бубайрин къазанмишунар рикlелай алудна кlандач. Урус халкьдин баркаллу векилар гьамиша Дагъустандин халкьарихъ галаз дуствилин алакъайра аваз хьана. Абуру чаз виликди еримишиз, хийирлу ва менфятлу кlвалахрик кьил кутаз чирна. Чебни къерехда акъвазарначир. Гьавиляй Ленинан къанажагъдин чешме я къвезвай вахтаривай, я туькьуьл рикlер авай инсанривай рагъулариз жедач.

Добавить комментарий

Добавлять комментарии могут только зарегистрированные и авторизованные пользователи. Комментарий появится после проверки администратором сайта.

5